مایکوتوکسیفین دام

در دام‌های اهلی یا پرورشی (گاو، گاومیش، اسب، گوسفند)، دو عامل شامل ابتلا دام به انواع عفونت‌های حاد ویروسی، باکتریایی و قارچی و درگیری مزمن با عوامل تضعیف‌کننده سلامتی مانند نقائص متابولیک، انگل‌ها و سموم قارچی (مایکوتوکسین‌ها)، جزو مهم‌ترین عوامل زیان‌های اقتصادی می‌باشد.  مایکوتوکسین‌ها مواد شیمیایی سمی‌ای هستند که توسط گروهی از میکروب‌ها به نام قارچ‌ها تولید می‌شوند. این سموم اثرات بسیار مضری روی سلامت دام می‌گذارند. مایکوتوکسین‌ها به دلیل قابلیت نفوذ از انواع راه‌ها حتی از راه پوست، حلالیت بالا و پخش سریع در تمام بافت‌های بدن، در تمام ارگان‌ها و اعضای بدن از جمله کبد، کلیه، مغز، دستگاه گوارشی و دستگاه تناسلی اثر منفی می‌گذارند. از جمله ارگان‌های مهمی که توسط برخی از مایکوتوکسین‌ها تحت تاثیر قرار می‌گیرد دستگاه تناسلی دام است. برخی از مایکوتوکسین‌ها برای مثال زیرالنون ساختار مولکولی‌ای شبیه به هورمون‌های جنسی دارند. بنابراین در صورتیکه دامی غذای آلوده به سم زیرالنون را مصرف نماید علاوه بر اثرات مضر در تمام ارگان‌ها به دلیل شبیه بودن زیرالنون به هورمون‌های جنسی، اثر مضر روی دستگاه تناسلی دام نیز ایجاد می‌شود.

از جمله اثرات منفی زیرالنون سقط جنین، افزایش ترشحات واژن، عفونت واژن (واژنیت)، متورم شدن پستان‌ها و کارتیه‌ها، کاهش درصد موفقیت تلقیح، کاهش درصد آبستنی، نامنظم شدن و غیرقابل تشخیص شدن فحلی‌ها، کیست‌های تخمدانی و اختلال در تولید هورمون‌های جنسی می‌باشد. سموم دیگر مانند آفلاتوکسین، تی-2 توکسین و دئوکسی نیوالنول باعث کاهش تولید شیر، آلودگی شیر و ورم پستان مزمن می‌شوند. اثرگذاری سم روی ارگان‌های بدن دام اغلب به‌صورت تدریجی و مزمن است. کاهش تولید شیر می‌تواند خسارات اقتصادی قابل توجهی را به دامدار تحمیل کند.

مهم‌ترین دلیل تحمیل زیان اقتصادی در دام‌های دچار مایکوتوکسیکوزیس، اینست که مایکوتوکسیکوزیس در اغلب موارد به‌صورت مزمن و تحت‌بالینی دام را مبتلا و درگیر کرده و دامدار به دلیل عدم ظهور علائم بالینی خاص متوجه بیمار بودن دام خود نشده و به مدت طولانی از دامی که بازدهی اقتصادی کافی ندارد نگهداری کرده و هزینه‌های سنگینی پرداخت می‌نماید. بنابراین مایکوتوکسین‌ها قادرند بدون اینکه علائم شدید بالینی ایجاد کنند به‌شدت تولید دام (شیر) یا سرعت رشد دام را کاهش دهند. مدت زمان طولانی نیاز است تا دامدار و دامپزشک دلیل کاهش تولید دام را کشف نمایند. بنابراین بهترین راه مقابله با مایکوتوکسین‌ها پیشگیری است هر چند درمان با حذف مواد غذایی آلوده به توکسین نیز ممکن است. جهت پیشگیری از اثرات مضر مایکوتوکسین‌ها روی سلامت دام و در پی آن زیان‌های سنگین اقتصادی، موادی ویژه به نام توکسین بایندر (جاذب سموم) ابداع و تولید شده‌اند.

خاک‌های جاذب سموم (Clay)

محققان انواع مختلفی از مواد جاذب سموم را جهت جلوگیری از اثرات مضر مایکوتوکسین‌ها تولید کرده‌اند. برخی از این مواد ویژه از سالهای گذشته مورد استفاده بوده‌اند ولی در طی زمان مشخص شد که این مواد علاوه بر امتیازات مثبتی که دارند واجد نقاط ضعفی نیز می‌باشند. از جمله مواد سنتی مورد استفاده خاک‌های جاذب توکسین (جاذب سم) می‌باشند که یک نوع از پرمصرف‌ترین آنها، زئولیت نام دارد. زئولیت از ساختارهای شیمیایی‌ای به نام آلومینوسیلیکات تشکیل شده است که این ساختارها به دلیل ویژگی‌های فیزیکو-شیمیایی خاص خود قادر به جذب مایکوتوکسین‌ها هستند. ولی نقطه ضعف اصلی این مواد اینست که اغلب آنها قادرند تنها انواع خاصی از مایکوتوکسین‌ها را به میزان کافی جذب نمایند و برخی دیگر از انواع مایکوتوکسین‌ها را به میزان کمی جذب می‌نمایند. زئولیت معمولی قادر است نوعی از مایکوتوکسین به نام آفلاتوکسین را به میزان خوبی جذب نماید ولی در جذب سمومی مانند زیرالنون، دئوکسی نیوالنول و برخی دیگر از سموم فوزاریومی در حد متوسط یا ضعیف عمل می‌کند. نقطه ضعف دوم این مواد اینست که این نوع از خاک‌ها (زئولیت‌ها)، قادر به جلوگیری از اثرات مضر سموم روی ارگان‌ها و بافت‌های بدن دام نیستند و تنها در صورتیکه این سموم هنوز در دستگاه گوارش حضور داشته باشند آنها را جذب می‌کنند. برخی از انواع تجاری مواد جاذب مایکوتوکسین (که به نام مایکوتوکسین بایندر نیز شناخته می‌شوند) که در بازار با قیمت‌های گران موجودند، تنها شامل خاک جاذب توکسین (زئولیت) معمولی هستند که واجد نقطه ضعف گفته شده هستند.

ولی در ترکیب به‌دقت فرموله شده ماده جاذب سم هربال‌بایند، ماده آلومینوسیلیکات طی فرایندهای شیمیایی و فیزیکی خاص، بارگذاری شده و به‌صورت فعال و تقویت شده درآمده است. این نوع از تکنولوژی برای اولین بار توسط یک شرکت داخلی به مرحله تجاری رسیده است. به‌دلیل اینکه این نوع اصلاح‌شده از ماده آلومینوسیلیکات دارای بارالکتریکی فعال است قادر است علاوه بر جذب با قدرت بیشتر مایکوتوکسین‌های قطبی (تا 12 برابر قوی‌تر از ماده جاذب معمولی) به دلیل ساختار خاص قرارگیری زنجیره‌های یونی، مایکوتوکسین‌های غیرقطبی را نیز به‌راحتی در میان این زنجیره‌ها به دام بیاندازد. از جمله مایکوتوکسین‌های قطبی می‌توان آفلاتوکسین‌ها را نام برد و از جمله مایکوتوکسین‌های غیرقطبی می‌توان زیرالنون، اکراتوکسین و تی-2 توکسین را نام برد. آفلاتوکسین‌ به دلیل اثر منفی‌اش در تولید شیر و زیرالنون به دلیل ایجاد اختلال در عملکرد جنسی، در دام‌های پراهمیت از نظر اقتصادی مانند گاو حایز اهمیت می‌باشند.